Để phân biệt bậc quân tử và kẻ tiểu nhân không hề khó. Khổng Tử đã chỉ 10 điểm khác biệt lớn nhất giữa người quân tử và kẻ tiểu nhân.

Từ xưa đến nay, quân tử luôn là hình mẫu lý tưởng trong việc giáo dục nhân cách con người hướng tới, còn kẻ tiểu nhân thì nên tránh xa. Trong cuốn Luận Ngữ, Khổng Tử viết: “Vọng chi nghiễm nhiên, tức chi dã ôn, thính kỳ ngôn dã lệ.” Tức là người quân tử trông xa thấy trang nghiêm, đến gần thấy ôn hòa, nghe lời nói thấy trang trọng nghiêm túc. Về cách làm việc của người quân tử, Mạnh Tử viết, người quân tử gặp người có quyền thế thì không xu nịnh, gặp người mạnh thì không sợ, gặp người yếu hơn mình thì không bắt nạt, tôn kính người lớn tuổi, che chở người nhỏ tuổi. Họ nghiêm túc đứng đắn, khoan dung, bác ái, quang minh và cả đời luôn chú trọng tu dưỡng phẩm chất đạo đức. Còn kẻ tiểu nhân thì hoàn toàn trái ngược lại.

Vậy làm thế nào để nhận ra đâu là “quân tử”, đâu là “tiểu nhân”? Khổng Tử dạy chúng ta nhìn vào 10 điểm dưới đây.

1. Trí tuệ

Người quân tử trước sau đều giữ vững mình, không lay động. Kẻ tiểu nhân luôn luôn ở trong suy tư lo nghĩ. Người quân tử lòng dạ luôn quang minh chính đại, thần định, khí an. Kẻ tiểu nhân thì lúc nào cũng tính toán so đo, suy tính thiệt hơn cho nên thường xuyên “mặt mày ủ rũ”.

Người quân tử luôn khoan dung, không thù hận người khác, lạc quan tươi vui cho nên họ “ngẩng lên không xấu hổ với trời, cúi xuống không thẹn với đất”. Kẻ tiểu nhân trong lòng luôn có sự tình nào đó chất chứa, ấp ủ, luôn cảm thấy người khác không đúng, xã hội không đúng với mình, cảm thấy người khác hơn mình là không thể chịu được nên luôn toan tính.

2. Kết giao bạn bè

Người quân tử giúp đỡ người khác không so đo tính toán, kẻ tiểu nhân chỉ biết so đo tính toán mà không giúp đỡ người khác. Quân tử hòa mình với tập thể nhưng không cấu kết để mưu đồ chuyện xấu, còn kẻ tiểu nhân luôn cấu kết với người khác mà không hòa mình hoặc cố ra vẻ hòa mình nhưng thực chất bên trong ngược lại.

Người quân tử khi kết giao với ai cũng dùng tấm lòng ngay thẳng chính trực, đối xử công bằng với tất cả mọi người. Kẻ tiểu nhân lại muốn kết bè phái với những người có cùng mưu đồ mục đích với mình, bài xích người đối lập, để làm những điều sai trái, hại người lợi mình.

khongtu1

3. Chuẩn mực đạo đức

Người quân tử coi trọng đạo nghĩa, còn lẻ tiểu nhân chỉ biết đến lợi ích. Khi gặp phải khó khăn hoặc phải đưa ra sự lựa chọn, người quân tử sẽ dùng các chuẩn mực đạo đứa làm thước đo để hành sự, sau đó mới chọn lựa; còn kẻ tiểu nhân trong đầu lúc nào cũng chỉ nghĩ làm thế nào để mình được hưởng lợi nhiều nhất. Đây là điểm khác biệt lớn nhất của quân từ và tiểu nhân khi đương đầu với trở ngại hoặc phải chọn lựa.

4. Quan niệm đúng – sai

Quân tử giúp người khác hoàn thành những việc tốt mà không dung túng những việc xấu xa. Tiểu nhân hoàn toàn ngược lại. Người quân tử có phẩm chất cao thượng, có lòng nhân ái, phàm là những việc phù hợp với đạo nghĩa luân thường họ không chỉ cổ vũ mà còn sẵn sàng ra tay giúp đỡ đối phương hoàn thành mục tiêu và đạt được thành công. Nhưng nếu là việc trái với đạo nghĩa, vi phạm đạo đức và pháp luật, người quân tử nhất định sẽ không “nối giáo cho giặc”, không ủng hộ chuyện xấu.

5. Lời nói và hành vi

Người quân tử có thể lấy đạo nghĩa mà bao dung hết thảy các ý kiến bất đồng với mình, hơn nữa không bao giờ giấu diếm quan điểm trái ngược của mình, xây dựng một bầu không khí trao đổi hài hòa. Kẻ tiểu nhân thường có thói quen giấu kín quan điểm của mình hoặc căn bản không có chính kiến riêng, bằng mặt không bằng lòng. Bên ngoài, kẻ tiểu nhân nói theo ý người khác, vào hùa và phụ họa theo nhưng trong lòng lại không nghĩ giống như lời nói, thậm chí còn tính kế để hại người khác.

6. Khí chất

Người quân tử ung dung bình thản mà không kiêu ngạo, kẻ tiểu nhân kiêu ngạo nhưng trong lòng không yên. Hơn hai ngàn năm trước, Không Tử dạy rằng “chủ yếu nhìn khí chất” để phân biệt người. Người quân tử trang trọng, tâm thái bình thản, “khí định thần nhàn”, không có cảm giác kiêu căng ngạo mạn. Kẻ tiểu nhân ngạo mạn, tự cao tự đại, luôn công kích người khác.

7. Chí hướng

Người quân tử luôn có tư tưởng tiến bộ hướng về phía trước còn kẻ tiểu nhân thì lại mỗi ngày sa xuống dưới. Cứ như vậy, người quân tử thuận theo công lý tự nhiên nên ngày càng cao minh còn kẻ tiểu nhân lại thuận theo dục vọng của bản thân nên ngày càng đi xuống.

Người xưa nói, làm người chí phải đặt ở cao xa. Một người đặt chí hướng ở nơi cao xa thì được gọi là “thượng đạt”, còn đặt ở nơi thấp thì được gọi là “hạ đạt”. Hướng về phía trước tức là hướng thiện, không ngừng sửa sai lầm, theo đuổi đạo nghĩa. Hướng về phía dưới là không biết sửa sai, không biết tu thân dưỡng tính, ngày một sa sút.

 khongtu2

8. Theo đuổi

Điều mà người quân tử suy nghĩ và lo âu chính là “đức hạnh”, điều mà kẻ tiểu nhân quan tâm chỉ có lợi lộc. Người quân tử luôn cân nhắc để không phạm pháp, vi phạm đạo đức, kẻ tiểu nhân làm mọi cách để giành được lợi ích cho bản thân bất chấp mọi giá.

Chính vì vậy, người quân tử trước sau cũng sẽ có kết cục tốt, còn kẻ tiểu nhân tuy được cái lợi trước mắt nhưng sẽ phải trả giá nhiều hơn điều nhận được.

9. Phẩm chất con người

Khổng Tử nói: “Người quân tử yêu cầu chính là bản thân, kẻ tiểu nhân yêu cầu là mọi người”. Tức là khi xảy ra vấn đề, xảy ra mâu thuẫn, người quân tử sẽ tự xét lại, nhìn lại bản thân xem có lỗi lầm gì không, tìm kiếm sai sót ở bản thân mình trước từ đó sửa chữa và không ngừng tiến bộ.

Kẻ tiểu nhân thì ngược lại, xảy ra chuyện luôn đổ lỗi, trách cứ người khác mà không bảo giờ kiểm điểm lại mình. Họ yêu cầu người khác rất cao nhưng lại không có yêu cầu gì cho bản thân và dần dần họ sẽ rơi rớt xuống phía dưới, không có tiến bộ.

10. Cách lựa chọn

Khi rơi vào bước đường cùng, người quân tử vẫn giữ vững nguyên tắc; còn đối với kẻ tiểu nhân, họ sẵn sàng làm xằng làm bậy. Càng ở trong hoàn cảnh gian khổ, tăm tối, bản chất của con người càng dễ dàng bộc lộ rõ ràng.

L.Ying/Theo thethaovaxahoi.vn